Ministerie van Doedelzaken

Review

Finding bagpipe freedom – Andrew Douglas

15 december 2023

Plafond

Het staat me nog helder voor de geest: in de zo­mer van 2000 was ik kortstondig ver­leid om or­gel­lessen te nemen bij de or­ga­nist van de St.-Jo­zef­kerk in Groningen, op locatie, op het koor­orgel. Best gaaf. En aan­­ge­zien ik als student nog niet bijs­ter veel te mak­ken had, wilden mijn ou­ders daar zelfs nog wel financieel aan bij­dra­gen. Ik wil­de eigenlijk ook wel doedelzak leren spe­len, maar GUTS (de the­ater­ve­reni­ging waar ik bij zat) had nou een keer hun re­pe­ti­ties op de maan­dag­avond (ook de re­pe­ti­tie­avond van de lokale doe­del­zak­band), dus dat werd hem niet. Verder had ik vroe­ger ook al klassiek orgelles gehad (al­hoe­wel nooit op een heus pijporgel he­laas) en had ik nog een aftands keyboardje op mijn stu­den­ten­ka­mer om op te oe­fe­nen, dus dit leek mij een goeie zet qua mu­zi­kale ont­wik­keling. Want les op een heus pijp­orgel wil­de ik toen ook altijd al eens.

Totdat de nieuwe regisseur van GUTS plots de repetitieavond naar de donderdag wil­de ver­plaat­sen: een nogal door­slag­ge­ven­de verandering in mijn keu­ze­pa­ra­me­ters. Mijn maandagavond was weer vrij, band­lidmaatschap (oftewel doedelzakles) was aan­zienlijk goedkoper dan mijn orgellessen, het keyboard wat ik had was toch té aftands en beperkt, een band heeft ook nog een sociale kant (ve­re­ni­gingsleven en samen spelen) en ik kon eindelijk een keer be­gin­nen met wat ik al sinds het begin van de jaren ne­gen­tig leren wou: doedelzak spelen.

Douglas, A., & Layt, C. (2021). Finding bagpipe freedom: Overcome musical frustration in five simple steps. Dojo University. ISBN: 9781-7374-41021 (hardback)

Mijn eerste piping phase begon dus eind 2000 en eindigde, met een paar korte on­der­bre­kin­gen, zo’n 10 jaar later, eind 2010. Veel leuk en mooi gespeeld, fantastische mensen leren kennen, paar keer naar Schot­land geweest, veel optredens en competities gespeeld, evenementen mee­ge­organiseerd, zelfs nog in het bestuur gezeten, maar toch kwam voor mij persoonlijk de klad er op een bepaald moment in en stopte ik. Waarom? Ik heb de afgelopen dertien jaar genoeg factoren over­wogen en met anderen besproken op dit vlak, maar het door mij recent opgeduikelde boek Find­ing bagpipe freedom: Overcome musical frustration in five simple steps (Andrew Douglas, met Camille Layt, 2021) heeft mij zeker wat inzichten opgeleverd, over de filosofie achter doe­del­zak­instructie, over hoe doedelzakmuziek (ceòl beag én ceòl mòr) zich praktisch al dan niet verhoudt tot andere muziek, over de voor- en nadelen van langbestaande tradities en conventies, maar vooral veel tips voor het doorbreken van wat ik dan maar even gekscherend als het ‘blazen plafond’ vertaal: een barriëre die ik zelf ook heb ervaren, en waarvan ik nu weet dat de factoren ge­deel­telijk bij mijzelf lagen (structuur, kennis, ruggegraat), maar ook gedeeltelijk bij de beperkingen van een bepaalde cultuur met bijbehorende tradities, conventies, formules en richtlijnen.

Andrew Douglas

Menig actieve doedelzakspeler (al dan niet met band) of anderzijds volger van het Ministerie van Doedelzaken zal de naam Andrew Douglas wellicht kennen van Dojo University, volgens eigen zeg­gen “the longest-running and most successful online bagpiping school in the world”. In hoeverre dat stukje marketing hout snijdt zou ik als ama­teur graad-4 piper die er lang uit is geweest, niet echt kunnen zeggen, maar een aantal hoogtepunten uit Douglas’s CV klinken in ieder geval be­lo­vend: actief bij meerdere graad-1 bands (waaronder Inveraray and District), prijzen gewonnen in meerdere competities, waaronder de Worlds en solo competities (Oban, Inverness), in­struc­tie­be­voegd­heid van de Scottish Qualification Authority, en ga zo maar even door.

Vrijheid in vijf fasen

Genoeg over Douglas. Zijn boek Finding bagpipe freedom uit 2021 (met de Australische Camille Layt (piper/schrijf­ster/redactrice) als co-auteur en met een voorwoord van Jim McGillivray, onder andere bekend van Rhythmic Fingerwork) is wat ik persoonlijk zou omschrijven als een meta-les­boek. Een soort zelfhelp-boek, if you will. Oftewel: voor diegene die een doedelzakinstructieboek verwacht, geeft dit boek mogelijk niet complete voldoening (of zelfs teleurstelling). Het gaat daar­en­tegen voornamelijk over de filosofie en praktische insteek van piping-instructie. Een boek over de onderliggende logica van het leerproces, een boek over de juiste didaktiek (en de onjuiste, ook al is die soms traditioneel), een boek over frustraties, een boek met onderwijsmodellen en adviezen die gestoeld zijn op het devies dat – idealiter – doe­del­zak­spelen vreugde dient te geven aan de speler en zijn of haar leven moet verrijken. Zoals een van de re­view­s het omschrijft, is dit een boek “for any mu­si­cian, let alone piper, who might have plateaud in their progress to musical satisfaction.”

Een soort zelfhelp-boek, if you will…

Tegelijkertijd is het een makkelijk te lezen boek, geschreven in een heel toegankelijke stijl, met veel voorbeelden en die goed aansluit op de praktijk. Een voorbeeld van de onderwijsmodellen waar Douglas bijvoorbeeld gebruik van maakt, is de competentieladder van Noel Burch. Het boek noemt het de ‘Hierarchy of competence’, waarbij elke leerling/student (voor welke vaardigheid dan ook maar) zich omhoog kan werken van onbewust onbekwaam (niet bewust zijn van een vaardigheid die je (nog) niet hebt), naar bewust onbekwaam (bewust zijn dat je iets niet kunt), naar bewust bekwaam (iets kunnen maar er wel bewust moeite voor moeten doen) en uiteindelijk onbewust bekwaam (het goed kunnen zon­der er bij te hoeven nadenken; het is tot een automatisme ver­wor­den, zoals fietsen en autorijden voor de mees­ten van ons). En het doorwerken van deze vier leer­fa­sen is een continu terugkerend element.

Zonder al te veel tipjes van de spreekwoordelijke sluier op te willen lichten, is het gros van het boek gestoeld op Douglas’s “Five phases of bagpipe freedom”, waarbij de vrijheid in kwestie slaat op het on­ge­brei­deld willen kunnen musiceren, ongehinderd door vaardigheidstechnische be­per­kin­gen. Douglas gaat hierbij uit van tien vaardigheden die in de loop van de vijf fasen worden aan­ge­leerd:

  1. ritmebeheersing
  2. toonladdernavigatie zonder ‘crossing noises’
  3. hoge kwaliteit van gracenoting
  4. fysieke blaastechniek
  5. de drones op elkaar afstemmen
  6. het vinden van de ‘sweet spot’ van het chanterriet
  7. de drones op de chanter afstemmen
  8. bewustwording en vermijden van onregelmatigheden bij het blazen
  9. techniek van de versieringen
  10. meest elementaire expressie (voornamelijk uitvoering van hopfiguren en tachums)

Hoe deze stappen leer-technisch effectief te benaderen legt Douglas uitvoerig uit, maar hij be­na­drukt daarbij hoe belangrijk het is om vooral niet te multi-tasken: “The hidden issue … is the fallacy of multitasking. Multitasking disproportionately decreases the quality of whatever tasks are involved, and slows progress on all tasks.” En dat gaat volgens Douglas ook op voor het aanleren van een groot deel van de bovengenoemde tien actieve piping skills, die uiteindelijk ge­au­to­ma­ti­seerd moeten worden (oftewel ‘onbewust bekwaam’) zodat de volledige focus op muzikale ex­pres­sie kan komen te liggen.

Taak is dus om te zorgen dat in de instructie de leerling de ene fase zorgvuldig heeft afgerond voordat hij/zij aan de volgende begint. De eerste fase die elke leerling-piper goed onder de knie moet krijgen is het begrijpen, aanvoelen en beheersen van ritme. Tweede fase draait om melodie. Fase no. 3 is waar de focus naar het instrument verschuift: wat zijn de basisprincipes? De vierde (en moeilijkste) fase behelst het succesvol combineren van de eerste drie fases. Pas tijdens de laatste fase wordt er gefocused op ver­sie­rin­gen, expressie en nuance. Douglas vergelijkt die laatste fase met het zorgvuldig opbouwend schilderen van iedereens favoriete Amerikaanse televisieschilder Bob Ross: “No Bob Ross painting ever started with those expert details, hoping that the background would ‘sort itself out’. None of his paintings ever began with complexity.”

Een andere door hem graag toegepaste metafoor van het in de juiste volgorde leren doe­del­zak­spelen is die van het toetje na het eten, in de zin dat het toetje de bekroning op de maaltijd is, en niet het hoofd­gerecht of dat je liever heerlijk smakende taart met weinig garnering hebt (ofwel een technisch – ritmisch, tonaal, etc. – goed in elkaar zittende deun met een mi­ni­mum aan ver­sie­rin­gen en expressie) dan een rijk versierde taart die nergens naar smaakt (on­re­gel­ma­tig qua ritme, cross­ing noises, en ontstemd maar wel rijk aan doublings, throws, grips, taor­luaths, enz.).

Ook al is het geen piping tutor, zijn er toch veel practische insteken te vinden in Finding bag­pipe freedom: een van de eerste adviezen die het boek geeft is hoe een serieuze student piper zich het beste kan voorbereiden (te noemen: zaken als ideale oefenruimte, metronoom, spiegel, analoge ma­no­meter (met buis), opnameapparatuur, onderhoudsmateriaal, enz.)

Ook geeft Douglas zijn beste aanpak voor het aanleren van nieuwe tunes. Aan de ene kant van­uit het perspectief van hoe-leer-ik-het-meest-efficiënt-een-tune-uit-het-hoofd, maar ook met het oog op het ver­mij­den van ritmeproblemen en problematisch uitgevoerde embellishments. Hierbij met zorgvuldige aan­dacht voor de relatie tussen die twee: een gebrek aan goede ritmebeheersing ligt vaak ten grondslag aan pro­ble­ma­tisch uitgevoerde versieringen.

Er zijn nog veel meer dimensies van instructie en training waar het boek over uitwijdt (as­pec­ten van in­strumentkennis, -beheersing en -onderhoud: verschillende soorten lekkages, postuur, stem­procedures, efficiënt blazen, enz.), maar het voert te ver om in deze boekbespreking daar over uit te wijden.

Oordeel & conclusie

Ik zou niet willen zeggen dat het boek geen zwaktes kent. Net zoals in zijn podcast The Piper’s Dojo Audio Experience (vaak in­teressant en te vinden via Spotify) heeft Douglas er een handje van om zichzelf (soms met ironische in­steek) af en toe wat té vaak op te hemelen – los van prestaties siert (mijns inziens) iets meer be­schei­den­heid ieder mens, maar deze observatie is wellicht te wijten aan een cultuurverschil. Ook is het meer regel dan uitzondering dat het boek verwijst naar materiaal van de Dojo U website. Gelukkig heb je daar via de (legale) aankoop van het boek daar dan ook (ge­deel­te­lijk) toegang tot gekregen. Aan de ene kant voelt het als een marketing-handigheidje, maar goed, aan de andere kant past ook niet alles in een boek natuurlijk. Eerlijk is eerlijk: al met al een zeer ver­helderend en inspirerend boek waar menig piper (of andere muzikant), pipe instructeur, pipe major of band manager nut­ti­ge kennis en muzikaal-educatief advies uit kan putten om zijn of haar spel, of zelfs band, tot een hoger niveau te tillen. Ofschoon ik veel eerder al had overwogen om de pipes weer uit die spreekwoordelijke wilgen te plukken, heeft deze uitgave mij geholpen om ook echt die stap weer te zetten, in de realisatie dat er zeker wel manieren zijn om het eerder genoemde plafond te doorbreken.

Finding bagpipe freedom is natuurlijk te vinden via de website van Dojo University, maar ook via bijvoorbeeld Amazon of Goodreads, en is beschikbaar als hardcover, paperback en als digitale uitgave.

Over onze recensent

Cees Krottje (1980) is sinds zijn jeugd al gefascineerd door Keltische talen en culturen en die van Schotland in het bijzonder. Hij heeft Engelse taal & cultuur gestudeerd aan de RuG (waarvan een jaar als Erasmus-student aan Glasgow Uni voor onder andere scriptie-onderzoek, vakken volgen — Scottish History, History of Scots en Gaelic — en actief in studententheater), schreef zijn doctoraalscriptie over het 14de-eeuws Schots episch gedicht ‘The Brus’ en de moord op John Comyn in het bijzonder, maar is tegenwoordig, “for his sins”, communicatiedocent aan de Hanze International Business School in Groningen. Cees is veel actief geweest in Engelstalig toneel, medeoprichter en bestuurslid van improvgroep Stranger Things Have Happened, speelt kerkorgel, tinwhistle, bodhrán, zingt ook wel zo nu en dan, en kan als het goed is nog doedelzakspelen; hij was van 2000 tot 2010 (met een paar onderbrekingen) piper bij The Clan MacBeth Pipe Band, maar is sinds kort weer lid geworden.

© Ministerie van Doedelzaken

Andere reviews

The Pipes of War – Bruce Seton en John Grant

The Pipes of War – Bruce Seton en John Grant

The Pipes of War’ zou verplicht leesvoer moeten zijn voor iedereen die meer wil lezen over de rol van de doedelzak in het leger en de offers die zijn gebracht tijdens de Eerste Wereldoorlog. Naast een opsomming van vele namen, bevat het ook veel informatie over de geschiedenis van de doedelzak in Schotland, Ierse invloeden, de rol van de pipes binnen het leger en het dagelijks leven of de opleiding van de pipers. Ook gaan de auteurs kort in op de aanwezigheid van pipers in Nederland…

Pipers – William Donaldson

Pipers – William Donaldson

Het boek ‘Pipers’ van William Donaldson oogt met zijn matkleurige opvallende voorkant als een roman, maar is toch echt een boek vol geschiedenis over pipers en pipe music. De 220 pagina’s tellende pocket heeft vooral pipers als doelgroep alhoewel liefhebbers van de geschiedenis van doedelzakmuziek en pipe bands ook aan hun trekken komen.

Pipe Bands – Jeannie Campbell

Pipe Bands – Jeannie Campbell

Het was even schrikken toen het in Edinburgh bestelde geschiedenisboek ‘Pipe Bands’ van Jeannie Campbell MBE binnenkwam. Het was mij bekend dat het boekwerk met 850 pagina’s niet bepaald tot ‘bedlectuur’ gerekend kan worden, maar dat het zo groot en zwaar was, had ik niet verwacht. Het is hét geschiedenisboek van pipe bands wereldwijd en bevat veel informatie en foto’s. Er gaat letterlijk een wereld voor je open.