Een boek zonder schrijver
Nederlandstalige boeken over de Schotse doedelzak of tartans zijn met een lantaarntje te zoeken. Het laatste officiële boek in de Nederlandse taal is Schotse Clans en Tartans van de Britse auteur Iain Zaczek. Het verscheen in 1999 en is met wat geluk nog bij tweedehands boekwinkels te vinden. Des te groter is de vreugde wanneer er eindelijk een nieuw boek bij een Nederlandse uitgeverij verschijnt. Maar ik moet de pret meteen de kop indrukken: de auteur van dit werkje bestaat niet. Alles over de Doedelzak: Geschiedenis, bouw, muziek en cultuur van een iconisch instrument is het product van kunstmatige intelligentie (KI). Het is geschreven door een computer op basis van bij elkaar geraapte teksten van het internet. Die teksten zijn bewerkt om het auteursrecht te omzeilen en zijn vervolgens naar het Nederlands vertaald.
Toen Google Alerts mij op dit boekje attendeerde, bekroop mij al enige achterdocht. Met Google Alerts volg ik nieuwe webpagina’s over onderwerpen en personen. De voorkant van Alles over de Doedelzak was overduidelijk gemaakt met kunstmatige intelligentie. Het beloofde niet veel goeds. Toen ik het boekje ophaalde bij de boekhandel en eindelijk kon lezen, werd mijn vermoeden bewaarheid: Alles over de Doedelzak is KI-gegenereerd. Het colofon is uiterst karig, er is geen auteur, geen voorwoord van een expert, geen index en geen bronvermelding. Zelfs de uitgeverij staat niet vermeld. Alleen het ISBN-nummer verraadt wie verantwoordelijk is: Waries Uitgeverij, voorheen Andries B.V. uit Hendrik-Ido-Ambacht.
Een uitgeverij vol KI-boeken
Warries Uitgever kwam in het voorjaar van 2026 volop in het nieuws. In korte tijd brachten ze vele boekjes uit over uiteenlopende thema’s, allemaal geschreven met kunstmatige intelligentie. Wie de website van de uitgever bezoekt en de homepage bekijkt, krijgt een goed beeld van het aanbod aan titels. Bovendien heeft de uitgever hoogstwaarschijnlijk geen voorraad. Er wordt gebruikgemaakt van printing on demand. Het boek wordt pas gedrukt zodra er een bestelling is. Voor Alles over de Doedelzak telde ik iets meer dan zestien euro neer, en dat is flink wat geld voor een KI-gegenereerd boek zonder afbeeldingen en zonder bronvermelding. Een mooi verdienmodel voor Waries Uitgeverij. Dat dezelfde uitgever ook het boek Geld verdienen met digitale templates; passief inkomen creëren met ontwerpen die voor je werken uitgeeft, zegt misschien al genoeg.
Wie controleert de kunstmatige intelligentie?
Nadat dagblad Trouw de zaak aan het licht bracht, dook de rest van de Nederlandse pers er bovenop. Er verschenen kritische artikelen over de vraag of het wel eerlijk is dat een uitgever op zo’n grote schaal KI-boeken op de markt brengt. (NOS Nieuws, Nu.nl, BNNVARA en AI Wereld). Ook de Auteursbond en NBD Biblion waren niet enthousiast. Er werden vraagtekens gezet bij zowel de kwaliteit van de inhoud als het auteursrecht: teksten van het internet overnemen, bewerken en opnieuw uitgeven kost de uitgever geen cent aan auteursrechten. En dat is meteen een van de grootste nadelen van kunstmatige intelligentie.
Sinds de introductie van kunstmatige intelligentie voor dagelijks gebruik, in het najaar van 2022, houdt het in vele professionele sectoren de gemoederen flink bezig. Ontwerpers, auteurs, onderzoekers en muzikanten zien met lede ogen aan hoe hun werk wordt ‘gebruikt’ zonder dat zij daar iets voor terugzien. De vraag is of het lezerspubliek zich eraan stoort. In het onderwijs is het inmiddels de normaalste zaak van de wereld dat leerlingen werkstukken door kunstmatige intelligentie laten schrijven. En op sociale media worden we overspoeld door KI-gegenereerde video’s en berichten. Op het eerste gezicht allemaal erg handig, maar of alle informatie klopt is een belangrijke vraag. Het grote gevaar is dat informatie onjuist is of bewust of onbewust wordt verdraaid. Met alle gevolgen van dien voor de kwaliteit van besluitvorming en geschiedschrijving.
Een treffend voorbeeld is de hoeveelheid KI-gegenereerde social mediaberichten over de militaire doedelzakspeler Bill Millin. Op 6 juni 1944 verdiende hij al spelend voor Britse troepen een heldenstatus op de invasiestranden van Normandië. Wie het verhaal kent, ziet foutjes in de berichtgeving. En dat geldt voor vele onderwerpen en nieuwsberichten. Iedere lezer moet daarom kritisch zijn op de juistheid van KI-gegenereerde informatie. Vooral in een digitale wereld waarin veel draait om clicks, met als doel geld en data te verzamelen. Eén ding is zeker: het gevolg van het voorbeeld van Bill Millin is dat het verhaal breder bekend wordt onder het grote publiek, al was hij niet de enige D-Day piper.
Twaalf hoofdstukken, twaalf prompts?
Als ik puur naar de inhoud en de waarde van Alles over de Doedelzak voor de lezer kijk, heb ik gemengde gevoelens. Ja, het boekje is lezenswaardig. Het biedt een leuk overzicht van de geschiedenis van de doedelzak en van de landen waarin doedelzakken bestaan. Ook wordt uitgelegd hoe het instrument werkt. Maar eerlijk is eerlijk: het is allemaal informatie die in grote hoeveelheden op het internet te vinden is. De voorkant van het boekje maakt haar belofte waar: de focus ligt inderdaad op de Schotse doedelzak.
De indeling is chaotisch. Het werkje telt twaalf hoofdstukken. Het lijkt erop alsof dat het resultaat is van minstens twaalf verschillende prompts, oftewel zoek- of schrijfopdrachten aan een KI-programma. Er staan diverse onnodige herhalingen in. Zo wordt het feit dat in 1996 in Glasgow het National Piping Centre zijn deuren opende in meerdere hoofdstukken genoemd. Overigens herbergt het een interessant museum voor de liefhebber van de Schotse doedelzak, een must voor iedereen die deze muzieksoort een warm hart toedraagt.
Ook worden de MacCrimmons, de beroemde familie van doedelzakspelers op het eiland Skye, meerdere malen genoemd. Eeuwenlang waren zij het centrum van de doedelzakmuziek in Schotland; daar ging je naartoe als je serieus met je instrument bezig was. Natuurlijk waren de MacCrimmons erg belangrijk. Andere doedelzakdynastieën worden echter niet genoemd. Het boek legt wel goed uit wat de rol van de piper was voor de clan en de clan chief in vroegere dagen. Daarentegen benadrukt het boek nauwelijks dat het instrument na 1746, het jaar van de Slag bij Culloden, een steeds belangrijkere rol kreeg in het Britse leger. Die rol speelt het instrument daar nog steeds.
Ook in Nederland wordt de Schotse doedelzak bespeeld. Ons land telt meer dan dertig doedelzakbands naar Schots voorbeeld. Dat komt in het boekje niet aan de orde, en dat is echt een gemis. Een Nederlandstalig boek met een fatsoenlijke redactieslag had die informatie kunnen bevatten.
Storende foutieve details
Alles over de Doedelzak bevat ook enkele storende (type)fouten. Zo wordt gesproken over ‘het Edinburgh Military Tattoo’. Volgens mij is het (en ook volgens KI) de taptoe, en draagt het evenement sinds 2010 het predicaat ‘koninklijk’. Koningin Elizabeth II gaf ter gelegenheid van het 60-jarig bestaan van de Tattoo toestemming om zich koninklijk te noemen. Een storender fout betreft een van de bekendste doedelzaktunes: Scotland the Brave. Volgens het boek staat de tune in een 6/8-maatsoort. Dat is onjuist. Het staat in 4/4. Je mag het controleren met KI en meteen vragen welke bron beweert dat het 6/8 zou zijn.
Een boekje met een groter probleem
Het zijn deze kleine foutjes die mij de eerder genoemde gemengde gevoelens bezorgen. In een KI-gegenereerd boek zonder bronvermeldingen word ik wat achterdochtig. Ik weet ook niet alles, en door dit soort boekjes krijg ik de neiging om alles te controleren. Dat doe ik ook bij passages in het afstudeerwerk van mijn studenten die tijdens hun afstuderen KI hebben gebruikt. Zij zijn verplicht bronvermelding te doen. Zo ontdek ik regelmatig bronnen die helemaal niet bestaan. Ook komen studenten met informatie die niet voorkomt in de genoemde bron. Dat soort zaken gaat linea recta naar onze examencommissie. En dat is een van de redenen waarom we KI-genereerde boeken kritisch moeten beoordelen: er ontbreekt een kritische redactieslag, en dat is bij een werkje als Alles over de Doedelzak wel belangrijk. Nog los van het feit dat een uitgever makkelijk geld verdient aan informatie die gratis op het internet te vinden is. Ook daarom is auteursrecht belangrijk en moeten we kritisch zijn op de informatie die ons wordt aangeboden.
Maar eerlijk gezegd zal de gemiddelde lezer zich daar niet zo snel aan storen. En over tien jaar weten we wellicht niet beter. Dan hebben KI-systemen zich óf zo verbeterd dat slechte of onjuiste informatie eruit wordt gefilterd, óf de waarde van menselijke experts die informatie op waarde kunnen schatten is enorm toegenomen. Met de steeds verdergaande digitalisering en automatisering zie ik het helaas somber in. De Amerikaanse futuroloog John Naisbitt schreef in 1982 in zijn boek Megatrends: Ten New Directions Transforming Our Lives: “We are drowning in information but starved for knowledge.”
Alles over de Doedelzak; Geschiedenis, bouw, muziek en cultuur van een iconisch instrument is in 2026 uitgegeven door Waries Uitgeverij. Het boek telt 110 pagina’s tekst (ISBN 978-94-6550326-4).
