Begin april staat voor Schotten over de hele wereld in het teken van hun identiteit. Alles draait om de Schotse geschiedenis, cultuur en muziek, met de kleurrijke tartans als middelpunt. De belangrijkste dag is Tartan Day op 6 april, maar op diverse locaties worden extra evenementen georganiseerd als onderdeel van een Tartan Week. Dit jaar kiest de Schotse hoofdstad Edinburgh echter voor een andere periode, namelijk in mei. Wat is de geschiedenis achter Tartan Day en Tartan Week? Waarom wijkt Edinburgh af van de internationale viering? Heeft Nederland ook een Tartan Day? En bestaan er Nederlandse tartans? Het Ministerie van Doedelzaken is geïnteresseerd in de kleurrijke Schotse tartans en dook in de achtergronden.

Vele Schotten verlieten in de afgelopen eeuwen, al dan niet gedwongen, Schotland om zich overal ter wereld te vestigen. De zogenaamde Schotse diaspora omvat tussen de 28 en 40 miljoen personen die van Schotse afkomst zijn. De meesten wonen in de Verenigde Staten van Amerika en Canada, maar ook in Australië, Engeland, Ierland, Argentinië, Brazilië en Nieuw-Zeeland. Overal waar Schotten heentrokken, namen zij hun cultuur en tradities mee. Daarom vind je wereldwijd trotse Schotten die, middels typische kenmerken van de Schotse cultuur zoals de tartan en de doedelzak, hun aanwezigheid manifesteren.

De Schotten houden wel van een feestje waarbij hun tradities sterk naar voren komen. Belangrijke momenten zijn St. Andrew’s Day (30 november), Hogmanay (31 december), Burns Night of Burns Supper (25 januari) en natuurlijk de bekende Highland Games. Een van die uitingen is Tartan Day, de dag waarop de Schotse cultuur en geschiedenis centraal staan, alhoewel het initiatief voor Tartan Day niet in Schotland ontstond.

Wat is Tartan Day en hoe ontstond het?

Op 6 april wordt in verschillende landen Tartan Day gevierd. Deze, vooral Amerikaanse en Canadese, feestdag is een viering van de Schotse cultuur en geschiedenis. Uiteraard is deze datum niet zomaar gekozen. Op 6 april 1320 werd de ‘Declaration of Arbroath’ door Schotse edelen verstuurd naar paus Johannes XXII, waarin zij hem verzochten Schotland te erkennen als zelfstandige staat met Robert the Bruce als koning. De definitieve versie van de brief werd opgesteld in Arbroath Abbey.

Tartan Day ontstond in 1986 in Canada en de eerste editie vond plaats op 6 april 1987 in de staat Nova Scotia (Nieuw-Schotland). Daarna namen meerdere Canadese provincies het initiatief over en uiteindelijk werd Tartan Day vanaf 2010 een nationaal Canadees evenement. Op 6 april 1997 werd in de Verenigde Staten van Amerika de eerste Tartan Day georganiseerd. Het evenement groeide uit tot een nationaal Schots feest en werd in 2005 officieel erkend door het Huis van Afgevaardigden. In 1999 vond de eerste Tartan Day Parade plaats in New York, die uitgroeide tot een Tartan Week die jaarlijks eindigt met een grote parade door de straten van Manhattan.

De eerste Tartan Day in Schotland werd gehouden op 6 april 2004 in de regio Angus, waartoe de plaats Arbroath behoort. Sindsdien is het evenement in Schotland flink verbreid. In 2016 ontstond het idee om de naam Tartan Day te veranderen in Declaration Day (Onafhankelijkheidsdag), maar door de pandemie kwam dit plan niet echt van de grond. De naam Tartan Day wordt in Schotland nog veel gebruikt. Op en rondom 6 april vinden er diverse evenementen plaats.

In 2025 organiseerde de stad Edinburgh voor het eerst een Tartan Day Parade. Het idee ontstond naar aanleiding van de Tartan Day Parade in New York. De eerste Schotse parade vond echter plaats op zaterdag 10 mei, als afsluiting van de viering van ‘900 Jaar Edinburgh’, en week daarmee af van de traditionele datum van 6 april. De tweede editie van de Tartan Day Parade Edinburgh staat gepland voor zaterdag 9 mei 2026. Met zo’n 2.500 deelnemers, waaronder leden van Schotse clans en diverse doedelzakbands, belooft het voor liefhebbers van de Schotse cultuur een mooie dag te worden. Naast de parade zijn er die dag ook ceilidhs en concerten.

Wat is een tartan eigenlijk?

Tartan Day verwijst naar de tartan: het kleurrijke ruitpatroon dat wordt gebruikt in de kilts en plaids van leden van Schotse clans. Ook in doedelzakbands zie je de tartan terug; in het uniform van doedelzakspelers en drummers is altijd een tartan verwerkt. Soms zelfs twee, omdat het in Schotse regimenten voorkomt dat pipers een andere tartan dragen dan drummers. Daarnaast zie je tartans terug in talloze Schotse producten zoals sjaals, tassen en notitieboekjes. Ministerie van Doedelzaken publiceerde op 6 april 2019 een tartan-special met uitleg en achtergronden over tartans.

Viert Nederland ook Tartan Day?

Ook in Nederland wonen Schotten en nazaten van Schotten, maar een echte Tartan Day bestaat niet in ons land. Diverse Nederlandse doedelzakbands besteden wel aandacht aan Tartan Day op hun website of sociale media. En je kunt natuurlijk uit eten gaan bij een van de Schotse restaurants die we kennen, zoals Het Wapen van Schotland in Hooghalen, The Hielander in Alkmaar of De Koebrug in Stavoren. Daarnaast kennen we diverse evenementen in Nederland waar Schotten en liefhebbers van Schotland en de Schotse cultuur, muziek en geschiedenis samenkomen (zie voor een overzicht onze evenementenkalender). Maar nee, een officiële Tartan Day en/of Tartan Day Parade zoals in Schotland, de Verenigde Staten en Canada kennen we niet.

Bestaan er ook Nederlandse tartans?

Hoewel de tartan geen Schotse uitvinding is, er zijn meer landen die kleurrijke ruitpatronen gebruiken in kleding, staat Schotland wel bekend om de vele tartans. Niet alleen clans hebben een eigen tartan; ook diverse steden, regio’s, bedrijven en evenementen lieten een tartan ontwerpen en weven. En ja, er bestaan ook diverse Nederlandse tartans.

Voor het Whisky Festival Leiden ontwierp de Schotse auteur David Wishart in 2005 de Tartan of Holland. Een tartan bestaande uit een mix van oranje (naar het Koningshuis) en de kleuren van de Nederlandse vlag. Wishart schreef diverse boeken over whisky. Hij kreeg van zijn Nederlandse uitgever het verzoek om de tartan te ontwerpen voor het publiek van het Leids Whisky Festival. Het was niet zijn eerste tartanontwerp. Ook voor zijn eigen familie ontwierp Wishart enkele tartans.

Een nieuwe Nederlandse tartan is de recent uitgebrachte Fan Fryske Grûn voor de provincie Friesland, ontworpen door Jelle Calsbeek (zie ons artikel). Ook bestaat er een tartan voor Museum Bussemakerhuis in Borne, speciaal ontworpen door studenten in het kader van de tentoonstelling ‘Magisch Schotland’ (zie ons artikel). Edgar van de Crommert heeft van het ontwerpen van tartans zijn passie gemaakt. Zijn bekendste creatie is de Whishy Tartan, maar hij ontwierp bijvoorbeeld ook de Whiskey & Bourbon Tartan, de Bus Whisky Distillers Tartan (de Loosbroekse producent van de duurzaamste whisky ter wereld) en de Remarkable Aircraft Markings Tartan (zie ons artikel).

Speciaal voor Nederlanders ontwierpen Jeanny Rutten en Louise Ella Scholte de Dutch Friendship Tartan, die te koop is in de webshop ‘Kiltverhuur’ van de Nederlandse doedelzakspeler Steven Scholte. Hij is onder veel Amsterdammers en toeristen bekend van zijn optredens op De Dam. Deze tartan wordt gebruikt door de doedelzakband ‘Dutch Military Pipes and Drums Falcon Guards’. Voor echte Oranjefans ontwierp Steve Scholte ook nog de Dutch Football Tartan, een echte blikvanger met veel oranje en de kleuren van de Nederlandse vlag.

Achter iedere tartan zit een verhaal. Sommige tartans mogen niet óf slechts met toestemming van de ontwerper of rechthebbende worden gebruikt. Er is genoeg keuze. Misschien loop jij tijdens een volgende Tartan Day wel in een eigen kilt. Nu nog iemand die in Nederland het initiatief neemt voor een Tartan Day of parade.